Op het Nationaal Ambtenarencongres 2025 geven Judith Appelman en Cees Jan Buurman, beide ervaren trainers en coaches, workshops over persoonlijk leiderschap en professionele tegenspraak. Hun boodschap is helder: professionele tegenspraak begint bij jezelf. Bij bewustwording van je eigen automatische patronen.
Om dat voelbaar te maken, beginnen beide trainers met een simpele maar confronterende oefening. Deelnemers moeten elkaar begroeten op een manier die niet gebruikelijk is. Geen hand, geen knikje, geen standaard hallo. Iets anders.
De reacties zijn herkenbaar: even twijfelen, nadenken, soms een ongemakkelijk gevoel. Precies waar het om draait.
93% automatische piloot
“Wat gebeurt er in die eerste paar seconden als je zo’n opdracht krijgt?” vraagt Appelman. Een deelnemer: “Je stelt je in op een bepaalde verwachting. En op het moment dat jij zegt: het moet anders dan je gewend bent, weet je eigenlijk niet meer wat je kan verwachten.”
Precies daar zit de kern. “Enig idee hoeveel procent van ons gedrag automatische piloot is?” Het antwoord: 93%. “Dus om bewust ander, nieuw gedrag in te zetten, moet je even schakelen. Moet je even nadenken: wat ga ik nu eigenlijk doen?”
Buurman benadrukt dit met een quote: “Als je blijft kijken zoals je altijd hebt gekeken, blijf je denken zoals je altijd hebt gedacht. Als je blijft denken zoals je altijd hebt gedacht, dan blijf je geloven zoals je altijd hebt geloofd. Dan blijf je de dingen doen zoals je ze altijd hebt gedaan. Dan blijf je dezelfde resultaten krijgen.”
Persoonlijk leiderschap: wat is het?
Buurman geeft verschillende definities van persoonlijk leiderschap: “Het beste van jezelf tot ontwikkeling brengen. Zelfsturing, het volgen van persoonlijke waarden en het maximaal benutten van je eigen kwaliteiten.” Voor die bewuste keuze heb je zelfkennis en zelfinzicht nodig:
- Zelfkennis: vanuit welke talenten en kwaliteiten werk ik?
- Zelfinzicht: wat werkt voor mij wel, wat niet, waar heb ik spanning bij?
Appelman: “Ik heb een hele hoge waarde op harmonie. Ik ben een enorme pleaser, dus moeilijke gesprekken ga ik op automatische piloot uit de weg. Daar moet ik echt bewust ander gedrag voor inzetten.”
Medewerkers én leidinggevenden
Professionele tegenspraak brengt voor medewerkers en leidinggevenden verschillende uitdagingen met zich mee.
- Voor medewerkers gaat het vooral om het durven geven van tegenspraak. Een deelnemer: “Je moet ook bewust schakelen. Als je tegenspraak krijgt, eerst eigenlijk vragen: wat bedoel je precies? Hoe denk je dit beter?”
- Voor leidinggevenden ligt de uitdaging in het ontvangen en faciliteren van tegenspraak. Buurman vraagt de groep: “Hoe ga je om met de kritiek van medewerkers in je team?” Een leidinggevende: “Je moet er zelf een hele grote rol in hebben. Je moet kwetsbaar durven opstellen en mensen uitnodigen. Ook vooral zeggen: joh, ik doe gewoon niet alles goed, dus ik heb jullie nodig.”
De ruimte tussen stimulus en response
Beide trainers halen Viktor Frankl aan uit ‘De zin van het bestaan’: “Tussen stimulus en response ligt een ruimte. In die ruimte ligt onze kracht om onze eigen reactie te kiezen.”
“Hij heeft Auschwitz overleefd,” vertelt Appelman, “en beschrijft dat je altijd kan kiezen voor een reactie. In de meest ernstige omstandigheden kan je toch nog steeds kiezen voor wat voor jou belangrijk is.”
Buurman vult aan: “Er komt iemand binnen met een heel verhaal. Wat gebeurt er nou eigenlijk bij mij? Je kunt bewust kiezen voor een bepaalde reactie en voor een bepaald gedrag. Aan de ene kant bewustzijn over die overlevingsstrategieën, maar aan de andere kant: stop, kijk wat er met mij gebeurt.”
Het regiemodel: klagen, veranderen of accepteren
Als we ergens last van hebben, gaan we vaak als eerste klagen. “Je mag best even mindful klagen, maar hou het op tien minuutjes. Want als je blijft klagen, kom je in een negatieve spiraal,” aldus Appelman.
Het model kent drie stappen:
- Klagen (maar houd het kort)
- Veranderen: kijk naar je cirkel van invloed, ga het gesprek aan
- Accepteren: als je tegen deuren oploopt
“Dat is het moeilijkste wat er is,” erkent Appelman. “Maar je hebt ook altijd de keuze om weg te gaan, voor andere keuzes te maken.”
Ze deelt het voorbeeld van haar oma: “Die kreeg op haar 80e te horen dat haar man overleden was. Ze had altijd willen reizen maar nooit gekund. En die heeft tot haar 93e over de hele wereld gereisd. Op haar 100e kwam ze in het verpleeghuis en heeft de directie uitgelegd waarom ze niet met een rollator ging lopen.”
Knuffel het ongemak
De kern van persoonlijk leiderschap? “Je mag denken wat je denkt en je mag voelen wat je voelt. Maar soms zijn we zo aan het vechten tegen ons eigen gevoel. Dan maken we het een waarheid: ‘Ik ben nou eenmaal een pleaser.’ Daardoor zijn we niet meer in staat om te kiezen voor wat we willen.”
Het advies van beide trainers: “Herken en erken dat oncomfortabele gevoel. Knuffel het even. En kies dan bewust voor je gedrag.”
Buurman sluit af met een belangrijke boodschap: “Persoonlijk leiderschap is meer een zijnsdimensie. Het kost heel veel energie om te onderzoeken wat er met jou gebeurt. Maar tussen wat er gebeurt en hoe jij reageert, ligt altijd een ruimte. En in die ruimte ligt jouw kracht.”
