“Het hele land loopt vast door dit,” stelt Karim Maarek stellig aan het begin van zijn workshop over Deep Democracy. Eindeloos gepolder – daar hebben we niks aan. Machtsstrijd en machtsconflicten die nergens toe leiden. Slechte compromissen waar niemand blij mee is. En die meningenmachine waar iedereen zijn gelijk probeert te halen, terwijl we juist vrijmoedig tegenspreken en openhartig luisteren nodig hebben. En dat resulteert in toenemende (politieke) polarisatie en een steeds slechter functionerende democratie.
“Jullie mogen het er volledig mee oneens zijn,” voegt hij er meteen aan toe. “En dat gaan we zo ook benutten.”
Eerst samenspraak, dan tegenspraak
Maarek komt met een contra-intuïtieve stelling: “Je moet eigenlijk samenspraak doen voordat je tegenspraak doet. We moeten eerst ontvankelijk worden voor tegengesproken worden.”
Hij begint met inchecken: hoe voel je je bij tegenspraak? Welke emotie roept het op? Wanneer had je je moeten uitspreken maar deed je het niet? Dan komt de cruciale stap. De groep krijgt een stelling: “Het land loopt vast omdat we elkaar onvoldoende tegenspreken en eindeloos polderen.”
Je zou verwachten: wie is het ermee eens, wie niet? Maar Maarek vraagt iets anders: vanuit welke gezichtspunten kun je allemaal naar deze stelling kijken? Geen discussie, geen voor of tegen. Alleen maar perspectieven verzamelen.
De opsomming groeit snel. De journalist. Het buitenland. De reiziger. De gemeentelijke ambtenaar. De bakker. Het economische perspectief. Het filosofische perspectief. Het christelijke perspectief. “Ik zou er zo nog wel een stel kunnen noemen,” zegt Maarek. “Misschien wel zeventig verschillende perspectieven.”
Dan laat hij een stilte vallen. “Wie heeft er onlangs een beleidsstuk geschreven?” Een deelnemer steekt haar hand op. “Digitale dienstverlening.” Maarek knikt. “En zaten alle gezichtspunten aan tafel toen jij dat beleid schreef?” Ze lacht ongemakkelijk. “Onmogelijk natuurlijk.”
“Precies. En daar zit het probleem. We schrijven beleid zonder alle perspectieven te verzamelen waardoor het beleid te vaak de plank misslaat.”
Nu wordt het uitdagend. Maarek vraagt de deelnemers om één perspectief te kiezen dat haaks staat op hun eigen visie. Probeer iets te verwoorden vanuit dat gezichtspunt. Niet om het ermee eens te worden, maar om het te begrijpen.
Het gesprek op voeten
Pas nu komt de tegenspraak, maar op een bijzondere manier: het ‘gesprek op voeten’. Als je iets wilt zeggen, stap je naar voren. Je spreekt je uit. Als anderen dit herkennen – ook maar een beetje – komen ze achter je staan. Er vormt zich een ’taartpunt’ van mensen. Zie je het heel anders? Start een nieuwe taartpunt elders. En het mooiste: je mag jezelf tegenspreken en van taartpunt wisselen.
Een vrijwilliger stapt naar voren. “Polderen en tegenspreken zijn voor mij geen tegengestelde zaken.” Een paar mensen sluiten zich aan. Iemand anders start elders: “Polderen is gewoon een machtsspel. Het heeft niks met de inhoud te maken.” Weer anderen komen erbij staan.
Wat volgt is fascinerend. Mensen bewegen letterlijk door de ruimte. “We lopen hartstikke vast omdat we elkaar juist voortdurend tegenspreken!” zegt iemand. “We lopen helemaal niet vast,” reageert een ander. Groepen vormen zich, vallen uiteen, hervormen zich.
“Je spreekt jezelf nooit honderd procent finaal uit,” legt Maarek uit. “Je mag ook iets anders vinden. Je blijft met elkaar in beweging en verkent verschillende perspectieven. Daardoor wordt het veiliger.”
Pijlen gooien: veilig debatteren
Als de verschillen groot blijven, introduceert Maarek ‘pijlen gooien’. De groep wordt in tweeën gedeeld. Eén kant: compromissen werken best goed. Andere kant: we moeten meer het conflict aangaan. Nu mogen ze pijlen gooien op de tegenovergestelde kant. “Zonder filter.”
“Eindeloze vergaderingen!” roept iemand. “Kom op, neem een besluit!” “Weinig resultaat, veel regels!” “Dat compromis blijft maar eeuwig voortduren!”
Dan wisselen ze van kant. “We hebben al genoeg ruzie in de wereld!” “Conflict maakt slachtoffers!” “Conflict kost heel veel geld!”
Na afloop vraagt Maarek: “Welke pijl raakte jou? En wat zegt dat over wat je belangrijk vindt?” Door te voelen welke argumenten je raken, leer je iets over jezelf. Over je waarden, wat je drijft.
De wijsheid van de minderheid
Dan komt Maarek met zijn meest verrassende stelling: “De kwaliteit van de uitvoering van het besluit wordt bepaald door de minderheid.”
Hij laat het bezinken. “We leven in een democratie. De meerderheid bepaalt wat we gaan doen. Maar het lullige is: de minderheid bepaalt of we het gaan doen zoals het bedoeld was.”
Degenen die zich niet gehoord hebben gevoeld, zij bepalen in oplopende mate van frustratie hoe het besluit uitgevoerd wordt. Ze kunnen tegenwerken, enthousiasme intrekken, dingen vertragen.
“Als je de minderheid serieus hebt genomen, kunnen zij zeggen: ‘Oké, niet helemaal wat ik wilde, maar als je dit er nog aan toevoegt, kan ik erin meegaan.’ Maar als we de minderheid negeren, gaan ze gewoon iets anders doen.”
Praktische handvatten
Werk met samenspraak voor tegenspraak. Verzamel eerst perspectieven voordat je gaat debatteren. Maak het veilig om te verschillen en wees je bewust van machtsverschillen. Als leider: doe ‘leading in’ én ‘leading out’ – soms het belang naar voren brengen, soms achteroverleunen om alle perspectieven de ruimte te geven.
En cruciaal: vraag de minderheid wat ze nodig hebben om mee te gaan. Leer jezelf te verspreiden als je vaak het tegengeluid vertegenwoordigd. Vraag: “Zijn er anderen die dit ook zo zien?” Zo wordt het tegengeluid eigendom van de groep in plaats van alleen van jou.
Fluïditeit: de kunst van het bewegen
Wat Deep Democracy uiteindelijk beoogt is fluïditeit: het vermogen om te bewegen in hoe je naar dingen kijkt. Niet vastgeroest in één perspectief, maar kunnen schakelen, verschillende kanten kunnen zien.
“We hebben meer transformationele gesprekken nodig,” vat Maarek samen. Niet het eindeloze polderen waar niemand tevreden uitkomt. Niet het debat waarin iedereen gelijk wil hebben. Maar dialoog waarin alle perspectieven welkom zijn, waarin de minderheid niet wordt gedoogd maar actief wordt opgezocht voor hun wijsheid.
“Want pas als we de wijsheid van de minderheid benutten, kunnen we doorbraken maken en tegelijkertijd tot besluiten komen die gedragen worden. Niet omdat iedereen het ermee eens is, maar omdat iedereen zich gehoord voelt.”
En dat begint met bewegen. Letterlijk en figuurlijk van je plek komen, andere perspectieven innemen, jezelf toestaan om iets nieuws te zien. Verschillen niet gladstrijken maar verkennen, waarderen, benutten. Want daar, in die wijsheid van de minderheid, zit de sleutel tot besluiten die niet alleen genomen worden, maar ook echt uitgevoerd.
